Бишкекте Он биринчи ТМУ саммити болуп өттү

2024-жылдын 6-ноябрында Башкы катчы Мехмет Сүрейя Эр "Түрк дүйнөсүн бекемдөө: Экономикалык интеграция, туруктуу өнүгүү, санариптик келечек жана бардыгы үчүн коопсуздук" деген ураан астында Кыргыз Республикасынын Бишкек шаарында өткөн Түрк мамлекеттер уюмунун Он биринчи саммитине катышты. Кыргыз Республикасынын Президенти Садыр Жапаровтун кабыл алуусунда уюштурулган саммитке Азербайжан Республикасынын Президенти Ильхам Алиев, Казакстан Республикасынын Президенти Касым-Жомарт Токаев, Түркия Республикасынын Президенти Режеп Тайып Эрдоган, Өзбекстан Республикасынын Президенти Шавкат Мирзиёев, Венгриянын Премьер-министри Виктор Орбан, Түндүк Кипр Түрк Республикасынын Президенти Эрсин Татар жана Түркмөнстандын Бишкектеги элчиси Нуры Голлыев катышты. Саммитке ошондой эле ТМУнун Аксакалдар кеңешинин Төрагасы жана мүчөлөрү, түрк кызматташтык уюмдарынын жетекчилери катышты. Мамлекет башчылары түрк дүйнөсүндөгү кызматташтыкты тереңдетүүгө жана байытууга жана ТМУ алкагындагы түрк мамлекеттердин тилектештигин чыңдоого өздөрүнүн кажыбас умтулуусун баса белгилешти. Саммиттин жүрүшүндө төмөнкү маанилүү чечимдер кабыл алынды: "Түрк жашыл көз карашы: Туруктуу келечек үчүн биримдик" концепциясынын кабыл алынышы; Бишкек шаарынын 2025-жылы Түрк дүйнөсүнүн санариптик борбору деп жарыяланышы; Түрк дүйнөсүнүн Уставын кабыл алынышы, ТМУнун туруктуу өкүлдөрү жөнүндө жобонун кабыл алынышы, ТМУ желегинин кабыл алынышы; Премьер-министр Виктор Орбанга "Түрк дүйнөсүнүн жогорку орденин" ыйгаруу жөнүндө токтомдун жана Нобель сыйлыгынын лауреаты, профессор Азиз Санжарга "Алишер Навои" эл аралык сыйлыгын ыйгаруу жөнүндө токтомдун кабыл алынышы жана ТМУ Катчылыгынын Башкы катчысынын орун басарларын дайындоо жөнүндө токтомдун кабыл алынышы. Ошону менен бирге, мүчө мамлекеттердин министрлери жана мекемелеринин жетекчилери "ТМУга мүчө мамлекеттердин өкмөттөрүнүн ортосунда санариптик экономика жаатында өнөктөштүк жөнүндө макулдашуу"; "ТМУнун жарандык коргонуу механизмин түзүү жөнүндө макулдашуу"; "ТМУга мүчө мамлекеттердин Борбордук (улуттук) банктарынын Кеңешин түзүү жөнүндө меморандум"; "ТМУга мүчө мамлекеттердин ортосундагы космостук ишмердүүлүк боюнча өз ара түшүнүшүү жөнүндө меморандум", "Түрк тилинин моделин өнүктүрүү боюнча ТМУ мүчө мамлекеттеринин ортосундагы өз ара түшүнүшүү жөнүндө меморандум" жана ТМУга мүчө мамлекеттердин Түрк Жашыл Каржы Кеңешин түзүү боюнча өз ара түшүнүшүү жөнүндө меморандум" сыяктуу документтерге кол коюшту. Саммиттин жүрүшүндө уюмдагы төрагалык Казакстандан Кыргызстанга өттү. Мамлекет башчылары Он биринчи саммиттин Декларациясына кол коюшту. Уюмдун кезектеги саммитин 2025-жылы Азербайжанда, ал эми бейрасмий саммитин 2025-жылы Венгрияда өткөрүү чечими кабыл алынды. Саммиттин алдында ошол эле күнү Тышкы иштер министрлер кеңешинин отуруму өттү. Тышкы иштер министрлери Мамлекет башчыларынын Кеңешинин отурумунун күн тартибин жана программасын талкуулап, мүчө мамлекеттердин көп тараптуу кызматташуу маселелери боюнча пикир алмашышты. Отурумга Башкы катчы Мехмет Сүрейя Эр да катышып, сөз сүйлөдү. Башкы катчы ТҮРКПАнын өткөн мезгилдеги ишмердүүлүгү жана мүчө парламенттердин көп тараптуу кызматташуу процессиндеги учурдагы ишмердүүлүгү тууралуу маалымат берди. Ал түрк мамлекеттердин колдоосу түрк кызматташтык уюмдарынын бардык тармактардагы эл аралык кадыр-баркын жогорулатып, регионалдык тынчтык, коопсуздук жана кызматташтык маселелеринде маанилүү роль ойноого мүмкүндүк бергенин баса белгиледи. Башкы катчы түрк дүйнөсүнүн парламенттеринин орток үнү болуу көз карашы менен ТҮРКПА дүйнө, өзгөчө Түрк региону туш болуп жаткан кыйынчылыктарды жеңип, бакубат келечекти курууда өзүнө жүктөлгөн жоопкерчиликти аткарарын белгиледи.